Blog
Belirsizlik Dönemlerinde Sağlıklı Kararlar Almak
Hayatın bazı dönemlerinde ne yapacağımızı biliyor gibi görünürüz. Hangi bölümü istediğimizden, nasıl çalışacağımıza; hangi hedefin peşinden gideceğimizden, önümüzdeki birkaç ayı nasıl geçireceğimize kadar pek çok konuda planlarımız vardır. Ancak bazen işler planladığımız gibi ilerlemez.
Bir sınav sonucu bekleriz.
Bir tercih dönemine gireriz.
Hangi bölümü yazacağımıza karar vermeye çalışırız.
Yeni bir okula veya sınıfa başlarız.
Bir hedefimizin bize gerçekten uygun olup olmadığını sorgularız.
Ya da gelecekle ilgili çok fazla seçenek arasında kalırız.
İşte tam bu noktada belirsizlik ortaya çıkar.
Belirsizlik, çoğu insanın rahat hissettiği bir durum değildir. Çünkü zihnimiz mümkün olduğunca geleceği tahmin etmek, kontrol etmek ve güvenli bir yol oluşturmak ister. Geleceğin ne getireceğini bilemediğimizde ise kaygı artabilir ve karar vermek zorlaşabilir.
Fakat önemli bir gerçek vardır:
Hayatımızdaki bütün belirsizlikleri ortadan kaldırmak mümkün değildir. Ancak belirsizlik içinde daha sağlıklı kararlar almayı öğrenmek mümkündür.
Özellikle gençlik döneminde bu beceri büyük önem taşır. Çünkü eğitim hayatı, sınavlar, üniversite tercihleri, meslek seçimi, arkadaşlıklar ve kişisel hedefler aynı dönemde birçok karar vermeyi gerektirebilir.
Peki belirsizlik dönemlerinde daha sağlıklı kararlar almak için ne yapabiliriz?
Belirsizlik Neden Karar Vermeyi Zorlaştırır?
Karar vermek aslında yalnızca seçeneklerden birini seçmek değildir. Karar verirken aynı zamanda seçmediğimiz ihtimallerden de vazgeçeriz.
Örneğin bir öğrenci üniversite tercihi yaparken yalnızca “Hangi bölümü seçmeliyim?” sorusunu düşünmez.
Aynı zamanda:
- Ya yanlış bölüm seçersem?
- Ya puanım başka bir bölüme yetiyorsa?
- Arkadaşlarım benden farklı tercihler yaparsa?
- Ailem seçtiğim bölümü beğenmezse?
- Mezun olduğumda iş bulabilir miyim?
- Daha sonra fikrim değişirse ne olacak?
gibi birçok soru zihninden geçebilir.
Bu soruların tamamına kesin cevap vermek mümkün olmayabilir.
İşte belirsizlik tam olarak burada devreye girer.
Zihin geleceği kesinleştiremediğinde bazen sürekli düşünmeye başlarız. Ancak fazla düşünmek her zaman daha iyi karar vermemizi sağlamaz. Aksine, aynı düşüncelerin tekrar tekrar zihnimizde dönmesine ve karar veremememize neden olabilir.
Bu nedenle önemli olan belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak değil, belirsizliğe rağmen ilerleyebilmektir.
1. Öncelikle Kontrol Edebileceğiniz ve Edemeyeceğiniz Şeyleri Ayırın
Belirsizlik dönemlerinde yapılabilecek en önemli şeylerden biri, kontrol alanımızı belirlemektir.
Hayatımızda bazı şeyler doğrudan bizim kontrolümüzdedir.
Örneğin:
- Ne kadar çalışacağımız,
- Nasıl bir çalışma düzeni oluşturacağımız,
- Hangi kaynaklardan yararlanacağımız,
- Hatalarımızı nasıl değerlendireceğimiz,
- Kimlerden yardım isteyeceğimiz,
- Bir karar vermeden önce ne kadar araştırma yapacağımız.
Buna karşılık bazı şeyleri kontrol edemeyiz.
Örneğin:
- Sınavın tam olarak nasıl geçeceğini,
- Başkalarının ne karar vereceğini,
- Bir başkasının bizim hakkımızdaki düşüncelerini,
- Gelecekte hangi fırsatların karşımıza çıkacağını,
- Her olayın sonucunu.
Bu ayrımı yapmadığımızda enerjimizi kontrol edemediğimiz konulara harcayabiliriz.
Kendinize şu soruyu sorun:
“Şu anda değiştirebileceğim bir şey var mı?”
Eğer cevap “Evet” ise harekete geçin.
Eğer cevap “Hayır” ise sürekli düşünmek yerine kabul etmeye ve dikkatinizi kontrol alanınıza çevirmeye çalışın.
Bu yaklaşım, belirsizlik karşısında zihinsel yükünüzü azaltabilir.
2. Karar Vermek İçin Önce “Ne Biliyorum?” Sorusu Sorulmalı
Belirsizlik dönemlerinde zihnimiz çoğu zaman bilmediğimiz şeylere odaklanır.
“Ya şöyle olursa?”
“Ya böyle giderse?”
“Ya yanlış karar verirsem?”
Ancak daha sağlıklı bir yaklaşım, önce elimizdeki gerçek bilgileri ortaya koymaktır.
Bir kağıda üç başlık yazabilirsiniz:
Bildiklerim
Elinizde kesin olan bilgiler.
Bilmediklerim
Henüz cevabını bilmediğiniz konular.
Öğrenebileceklerim
Araştırarak, sorarak veya deneyimleyerek öğrenebileceğiniz konular.
Örneğin üniversite tercihi yapacak bir öğrenci için:
Bildiklerim:
- Puanım,
- Başarı sıram,
- İlgilendiğim alanlar,
- Tercih edebileceğim programlar.
Bilmediklerim:
- Üniversite hayatının tam olarak nasıl olacağı,
- Mezuniyet sonrası kariyer yolunun nasıl şekilleneceği.
Öğrenebileceklerim:
- Bölümlerin ders içerikleri,
- Üniversitelerin eğitim olanakları,
- Mezunların kariyer yolları,
- Bölümün çalışma alanları.
Bu yöntem, belirsizliği daha yönetilebilir hale getirir.
3. “Mükemmel Karar” Yerine “Yeterince İyi Karar” Vermeyi Öğrenin
Bazı gençler karar verirken mükemmel seçeneği bulmaya çalışır.
En doğru bölüm.
En doğru üniversite.
En doğru çalışma programı.
En doğru kaynak.
En doğru meslek.
Ancak çoğu zaman hayat bize tek bir kusursuz seçenek sunmaz.
Birden fazla makul seçenek olabilir.
Bu nedenle kendinize şu soruyu sormak daha işlevsel olabilir:
“Bu karar benim için yeterince iyi ve mantıklı mı?”
Bir kararın yüzde yüz risksiz olması gerekmez.
Önemli olan kararın;
- mevcut bilgilerinizle uyumlu olması,
- değerlerinizle çelişmemesi,
- hedeflerinize hizmet etmesi,
- gerçekçi olması,
- gerektiğinde yeniden değerlendirilebilir olmasıdır.
Bazen iyi bir karar, bütün ihtimalleri garanti altına alan karar değildir.
Mevcut şartlarda en sağlıklı şekilde değerlendirilebilen karardır.
4. Karar Vermeden Önce Kendi Önceliklerinizi Belirleyin
Başka insanların düşünceleri, sosyal medya ve çevrenin beklentileri kararlarımızı düşündüğümüzden daha fazla etkileyebilir.
Özellikle gençler arasında “Herkes bunu istiyor.” düşüncesi oldukça güçlü olabilir.
Bir bölüm popüler olabilir.
Bir meslek çevrede çok prestijli görülebilir.
Arkadaş grubunuz belirli bir üniversiteyi hedefliyor olabilir.
Ailenizin sizin için farklı beklentileri olabilir.
Ancak önemli olan şudur:
Başkalarının öncelikleri ile sizin öncelikleriniz aynı olmak zorunda değildir.
Karar vermeden önce kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Benim için gerçekten önemli olan ne?
- Hangi alanlarda daha fazla merak duyuyorum?
- Nasıl bir çalışma ortamında kendimi daha rahat hissederim?
- Hangi özelliklerimi geliştirmek istiyorum?
- Kısa vadede ne istiyorum?
- Uzun vadede nasıl bir yaşam kurmak istiyorum?
- Bu seçim bana mı ait, yoksa çevremden gelen beklentilerin etkisi var mı?
Bu soruların cevapları karar sürecinizi daha kişisel ve bilinçli hale getirebilir.
5. Duygularınızı Kararın Düşmanı Olarak Görmeyin
Karar verirken yalnızca mantıkla hareket etmek mümkün değildir.
Endişe, heyecan, korku, merak veya kararsızlık yaşayabilirsiniz.
Bunların ortaya çıkması, yanlış karar verdiğiniz anlamına gelmez.
Örneğin:
“Bu kararı verirken kaygılanıyorum.”
demek ile
“Bu karar kesinlikle yanlış.”
demek aynı şey değildir.
Duygular bize bir şeyler söyleyebilir ancak her duygu doğrudan bir gerçek değildir.
Bu nedenle bir karar öncesinde şu ayrımı yapmak faydalıdır:
Duygum ne söylüyor?
Gerçekler ne söylüyor?
Örneğin:
“Bu bölümü seçersem başarısız olacağım.”
Bu bir gerçek değil, bir düşünce olabilir.
“Bu bölümün ders programında şu dersler bulunuyor.”
Bu ise araştırılabilir bir bilgidir.
Duygu ile gerçeği birbirinden ayırmak, karar verme sürecini daha sağlıklı hale getirir.
6. En Kötü Senaryoya Takılıp Kalmayın
Belirsizlik dönemlerinde zihnimiz bazen otomatik olarak en kötü ihtimali düşünür.
“Ya olmazsa?”
“Ya başarısız olursam?”
“Ya yanlış seçim yaparsam?”
“Ya her şey planladığım gibi gitmezse?”
Bu soruların ortaya çıkması normaldir. Ancak yalnızca en kötü senaryoya odaklanmak karar verme sürecini zorlaştırabilir.
Bunun yerine üçlü bir değerlendirme yapabilirsiniz:
En kötü ne olabilir?
Gerçekçi bir şekilde düşünün.
En iyi ne olabilir?
Olumlu ihtimalleri de hesaba katın.
En gerçekçi ihtimal ne olabilir?
Mevcut verilere göre daha dengeli bir değerlendirme yapın.
Bu yaklaşım, zihnin yalnızca olumsuz ihtimallere odaklanmasını engelleyebilir.
7. Karar Vermeden Önce Bilgi Toplayın, Fakat Sonsuza Kadar Araştırmayın
Araştırma yapmak karar kalitesini artırabilir.
Ancak fazla araştırma da bazen yeni bir probleme dönüşebilir.
Bir öğrenci bir bölüm hakkında araştırma yaparken onlarca video izleyebilir, yüzlerce yorum okuyabilir ve sürekli farklı insanların fikirlerini inceleyebilir.
Bir noktadan sonra bilgi artarken netlik azalabilir.
Bu nedenle araştırma sürecinin de bir sınırı olmalıdır.
Örneğin:
“Bu kararı vermeden önce üç farklı kaynaktan bilgi toplayacağım.”
veya
“Bölüm hakkında bir öğrenci, bir öğretmen ve resmi kaynaklardan bilgi alacağım.”
gibi bir sınır belirleyebilirsiniz.
Buradaki amaç bütün belirsizlikleri yok etmek değil, karar vermek için yeterli bilgiye ulaşmaktır.
8. Her Kararı Geri Dönüşü Olmayan Bir Yolculuk Gibi Görmeyin
Bazı kararlar gerçekten uzun vadeli sonuçlar doğurabilir. Ancak her kararın hayatınızın geri kalanını kesin olarak belirlediğini düşünmek gereksiz baskı yaratabilir.
İnsanlar zaman içinde:
- ilgi alanlarını değiştirebilir,
- yeni beceriler kazanabilir,
- farklı alanlara yönelebilir,
- yeni fırsatlar keşfedebilir,
- daha önce fark etmediği özelliklerini tanıyabilir.
Bu nedenle bir karar verirken kendinize şu soruyu da sorabilirsiniz:
“Bu kararın sonucunu daha sonra yeniden değerlendirebilir miyim?”
Eğer cevap evetse, karar üzerindeki baskı biraz azalabilir.
Çünkü bazı kararlar bir “son” değil, yeni bir başlangıçtır.
9. Başkalarının Kararlarıyla Kendi Kararınızı Ölçmeyin
Belirsizlik dönemlerinde sosyal medya ve çevremizdeki insanların tercihleri bizi etkileyebilir.
Arkadaşımız daha yüksek puan alabilir.
Bir başkası çok istediği üniversiteye yerleşebilir.
Başka bir öğrenci çok hızlı ilerliyor gibi görünebilir.
Ancak herkesin başlangıç noktası, koşulları, hedefleri ve ihtiyaçları farklıdır.
Bu nedenle:
“O ne yaptı?”
sorusundan önce,
“Benim için ne doğru olabilir?”
sorusunu sormak daha sağlıklı olabilir.
Başkalarının yolunu incelemek fikir verebilir.
Fakat kendi yolunuzu başkasının hayatıyla ölçmek, karar verme sürecinizi gereksiz şekilde zorlaştırabilir.
10. Karar Günlüğü Tutmayı Deneyin
Özellikle önemli kararlar verirken düşüncelerinizi yazıya dökmek oldukça faydalı olabilir.
Bir deftere şu başlıkları yazabilirsiniz:
Kararım:
………………………………
Bu kararı neden düşünüyorum?
………………………………
Benim için avantajları:
………………………………
Benim için dezavantajları:
………………………………
Beni endişelendiren şey:
………………………………
Bu endişenin kanıtı var mı?
………………………………
Hangi bilgileri araştırmam gerekiyor?
………………………………
Bu kararı verirsem ilk adımım ne olacak?
………………………………
Bu çalışma, zihninizde birbirine karışan düşünceleri daha görünür hale getirir.
11. Karar Vermeyi Ertelemek ile Kararı Düşünmek Aynı Şey Değildir
Bazen karar vermek için zamana ihtiyaç duyarız.
Bu normaldir.
Ancak “Biraz daha düşüneyim.” diyerek sürekli ertelemek, karar sürecini uzatabilir.
Burada önemli olan, kendinize bir karar zamanı belirlemektir.
Örneğin:
“Bugün araştıracağım, yarın değerlendireceğim ve çarşamba günü karar vereceğim.”
Bu şekilde düşünme sürecinin bir başlangıcı ve sonu olur.
Sürekli düşünmek yerine planlı düşünmek, zihinsel yükü azaltabilir.
12. Küçük Kararlar Alarak Belirsizliği Azaltın
Bazen büyük bir kararın tamamını aynı anda çözmeye çalışmak bizi zorlayabilir.
Örneğin:
“Hayatımda ne yapmak istediğimi bulmalıyım.”
çok büyük bir sorudur.
Bunun yerine:
“Bu hafta ilgimi çeken üç meslek hakkında araştırma yapacağım.”
demek daha uygulanabilir olabilir.
Büyük soruları küçük adımlara bölmek, belirsizliği yönetilebilir hale getirir.
Örneğin:
Büyük hedef:
Üniversite bölümüne karar vermek.
Küçük adımlar:
- İlgi duyduğum bölümleri listelemek.
- Ders içeriklerini incelemek.
- Üniversiteleri karşılaştırmak.
- Mezunların çalışma alanlarını araştırmak.
- Bir rehber öğretmen veya alan uzmanıyla görüşmek.
- Önceliklerimi belirlemek.
- Tercih listemi oluşturmak.
Belirsizlik, küçük adımlar attıkça daha anlaşılır hale gelebilir.
13. Kendinize “Ya Yanlış Karar Verirsem?” Yerine “Yanlış Olursa Ne Yapabilirim?” Diye Sorun
Bu iki soru arasında önemli bir fark vardır.
İlk soru korkuya odaklanır:
“Ya yanlış karar verirsem?”
İkinci soru ise çözüm üretmeye yönlendirir:
“Eğer işler düşündüğüm gibi gitmezse ne yapabilirim?”
İkinci yaklaşım kişiye kontrol hissi kazandırabilir.
Örneğin:
“Bu bölümün bana uygun olmadığını fark edersem hangi seçeneklerim olabilir?”
“Çalışma programım işe yaramazsa nasıl değiştirebilirim?”
“Bir hedefime ulaşamazsam alternatif hedeflerim neler olabilir?”
Bu sorular, geleceği tamamen garanti etmese de kişinin belirsizlik karşısında daha hazırlıklı olmasını sağlar.
14. Kendinize Zaman Tanıyın
Her şeyi hemen bilmek zorunda değilsiniz.
Özellikle gençlik döneminde kendinizi tanıma süreci devam eder.
Bugün sevdiğiniz bir alanı birkaç yıl sonra farklı değerlendirebilirsiniz.
Bugün kendinizde fark etmediğiniz bir yeteneği ileride keşfedebilirsiniz.
Bu nedenle kendinizi sürekli “Bir an önce karar vermeliyim.” baskısı altında tutmak yerine gelişim sürecinize alan açabilirsiniz.
Kendini tanımak tek seferlik bir işlem değildir.
İnsan kendisini yaşadıkça, deneyimledikçe ve düşündükçe daha iyi tanır.
Belirsizlik Dönemlerinde Kendinize Sorabileceğiniz 10 Soru
Karar vermekte zorlandığınız bir dönemde aşağıdaki soruları kullanabilirsiniz:
- Şu anda gerçekten hangi konuda karar vermem gerekiyor?
- Elimde hangi kesin bilgiler var?
- Hangi bilgileri henüz bilmiyorum?
- Öğrenebileceğim hangi bilgiler var?
- Bu kararda benim için en önemli üç kriter nedir?
- Kararımın ne kadarı başkalarının beklentilerinden etkileniyor?
- Şu an hissettiğim duygu ne?
- Bu duyguyu destekleyen somut bir kanıt var mı?
- İşler istediğim gibi gitmezse hangi alternatiflerim var?
- Bugün bu karar için atabileceğim en küçük adım ne?
Bu soruların tamamına aynı anda cevap vermek zorunda değilsiniz.
Önemli olan düşüncelerinizi daha düzenli hale getirmektir.
Belirsizlik Başarısızlık Değildir
Belirsizlik çoğu zaman insanların kendilerini yetersiz hissetmesine neden olabilir.
“Ne yapacağımı bilmiyorum.”
“Karar veremiyorum.”
“Diğer herkes benden daha emin.”
Ancak bir konuda belirsizlik yaşamak, başarısız olduğunuz anlamına gelmez.
Bazen belirsizlik, seçenekleri ciddiye aldığınızı gösterir.
Önemli olan belirsizlik yaşarken tamamen hareketsiz kalmamak ve karar verme sürecinizi yönetmeye çalışmaktır.
Çünkü hayatın önemli bir bölümü kesin cevaplardan değil, eldeki bilgilerle ilerlemekten oluşur.
Sonuç: Belirsizliği Yok Etmek Değil, Yönetmeyi Öğrenmek
Hayatın her döneminde kesin cevaplara sahip olmak mümkün değildir.
Üniversite tercihlerinde, sınav hazırlığında, bölüm seçiminde, arkadaşlıklarda, kariyer planlarında veya kişisel hedeflerde zaman zaman belirsizlik yaşayabiliriz.
Önemli olan belirsizliğin hiç olmaması değildir.
Önemli olan belirsizlik geldiğinde nasıl davrandığımızdır.
Kontrol edebildiğimiz alanlara odaklanmak, bilgi ile varsayımı birbirinden ayırmak, kendi önceliklerimizi belirlemek, duygularımızı fark etmek, gerektiğinde destek almak ve kararları küçük adımlara bölmek bu süreçte bize yardımcı olabilir.
Unutmayın:
Geleceği tamamen kontrol edemeyebilirsiniz. Ancak bugün hangi adımı atacağınızı seçebilirsiniz.
Bazen sağlıklı karar vermek, bütün cevapları bulmak değildir.
Bazen sadece mevcut bilgilerinizle elinizden gelen en bilinçli seçimi yapmak ve sonrasında yolculuk devam ederken yeni bilgilerle kendinizi güncelleyebilmektir.
Çünkü hayat, tek bir doğru karardan oluşan düz bir yol değildir.
Deneyimler, değişimler, yeni bilgiler ve yeniden verilen kararlarla şekillenen bir süreçtir.
Belirsizliğin içinde kaybolmak yerine onu yönetmeyi öğrendiğinizde, geleceğe dair her şeyi bilmeseniz bile yolunuza daha sağlam adımlarla devam edebilirsiniz.
Kendinize şu cümleyi hatırlatın:
“Her şeyi bilmek zorunda değilim. Bildiklerimi değerlendirebilir, bilmediklerimi araştırabilir ve bir sonraki adımımı seçebilirim.”