Blog
Ezberlemek Yerine Anlamak: Bilgiyi Birbirine Bağlama Sanatı
Bir konuyu çalışırken bazen sayfalarca not çıkarır, önemli gördüğümüz yerlerin altını çizer, tekrar tekrar okur ve sonunda “Bu konuyu biliyorum.” diye düşünürüz. Fakat karşımıza farklı biçimde sorulmuş bir soru geldiğinde bildiğimiz bilgiyi kullanmakta zorlanabiliriz.
Bu durum özellikle sınav hazırlığında oldukça yaygındır.
Çünkü bilmek ile anlamak aynı şey değildir.
Ezberlenen bilgi, çoğu zaman belirli bir cümle, tanım ya da soru kalıbıyla birlikte zihinde tutulur. Anlaşılan bilgi ise başka bilgilerle bağlantı kurar, farklı sorulara uyarlanabilir ve gerektiğinde yeniden üretilebilir.
Bu nedenle etkili öğrenmenin temelinde yalnızca “daha çok çalışmak” değil, bilgiler arasında anlamlı bağlantılar kurmak vardır.
Peki bunu nasıl yapabiliriz?
Ezberlemek ve Anlamak Arasındaki Fark Nedir?
Ezber, bir bilgiyi anlamını tam olarak kavramadan hatırlayabilmektir.
Örneğin bir öğrenci bir matematik formülünü ezberleyebilir. Formülü gördüğünde doğru biçimde yazabilir ancak soruda hangi durumda kullanacağını bilmiyorsa formül tek başına yeterli olmaz.
Anlamak ise bilginin:
- Ne olduğunu,
- Neden ortaya çıktığını,
- Nasıl çalıştığını,
- Hangi durumlarda kullanılabileceğini,
- Başka hangi bilgilerle ilişkili olduğunu
kavrayabilmektir.
Örneğin yalnızca “Bu formül budur.” demek yerine, “Bu formül neden böyle? Hangi problemde işe yarıyor? Değişkenlerden biri değişirse sonuç nasıl etkileniyor?” sorularını sorabilmek anlamanın göstergesidir.
Ezber bilgi size cevabı hatırlatabilir; anlamak ise cevaba ulaşmanızı sağlar.
Beynimiz Bilgileri Tek Tek Değil, Ağlar Hâlinde Öğrenir
Yeni öğrendiğimiz bilgiler zihnimizde tamamen bağımsız dosyalar şeklinde durmaz. Yeni bilgiler, daha önce öğrendiğimiz bilgilerle ilişkilendirildikçe daha anlamlı hâle gelir.
Örneğin biyolojide hücre konusunu öğrenirken yalnızca organellerin görevlerini ezberlemek yerine;
hücre → organel → görev → enerji → metabolizma → canlılık
şeklinde bağlantılar kurabilirsiniz.
Böyle düşündüğünüzde bilgiler birbirinden kopuk maddeler olmaktan çıkar.
Bir bilgi diğerini hatırlatmaya başlar.
Bu nedenle öğrenme sırasında kendinize şu soruyu sormak oldukça değerlidir:
“Bu bilgi, daha önce öğrendiğim hangi bilgiyle bağlantılı?”
Bu tek soru bile çalışma biçiminizi değiştirebilir.
1. Bilgiyi “Neden?” Sorusu ile Derinleştirin
Bir bilgiyi öğrenirken yalnızca “Nedir?” sorusunu sormak yerine “Neden?” sorusunu da sormaya başlayın.
Örneğin:
“Fotosentez nedir?”
sorusunun yanında,
“Bitkiler neden fotosentez yapar?”
“Fotosentez için neden ışığa ihtiyaç vardır?”
“Fotosentez ile solunum arasında nasıl bir ilişki vardır?”
sorularını da düşünün.
Böylece tek bir bilgiyi öğrenmek yerine bir bilgi zinciri oluşturmaya başlarsınız.
Aynı yöntemi tarih, fizik, matematik, Türkçe veya edebiyat gibi farklı derslerde de kullanabilirsiniz.
Önemli olan yalnızca bilgiyi öğrenmek değil, bilginin arkasındaki mantığı keşfetmektir.
2. “Bu Bana Neyi Hatırlatıyor?” Diye Sorun
Yeni öğrendiğiniz bir kavramı daha önce öğrendiğiniz bir konuyla ilişkilendirin.
Örneğin matematikte yeni bir konu öğreniyorsanız kendinize:
- Daha önce bununla ilgili ne öğrenmiştim?
- Bu konu hangi konunun devamı?
- Daha önce çözdüğüm hangi sorular buna benziyor?
- Bu konunun başka bir derste karşılığı var mı?
gibi sorular yöneltebilirsiniz.
Örneğin fonksiyonları öğrenirken grafikler, koordinat sistemi, denklem ve değişken kavramlarıyla bağlantı kurabilirsiniz.
Bu bağlantılar sayesinde yeni konu zihninizde tek başına duran bir bilgi olmaktan çıkar.
Bilgi ağına yeni bir düğüm eklenmiş olur.
3. Konuyu Kendi Cümlelerinizle Anlatın
Bir konuyu gerçekten anlayıp anlamadığınızı test etmenin en etkili yollarından biri, onu başkasına anlatıyormuş gibi açıklamaktır.
Kitabı kapatın.
Defteri kenara bırakın.
Sonra kendinize şu görevi verin:
“Bu konuyu hiç bilmeyen birine anlatacağım.”
Anlatırken takıldığınız noktalar, aslında öğrenmenizin henüz tamamlanmadığı bölümleri gösterebilir.
Örneğin bir fizik konusunu anlatırken:
“Burada bu formülü kullanıyoruz.”
diyorsanız kendinize:
“Neden bu formülü kullanıyoruz?”
diye sorun.
Cevabı açıklayamıyorsanız formülü biliyor olabilirsiniz ama konuyu henüz tam olarak anlamamış olabilirsiniz.
Bu yöntem özellikle sınavlarda farklı soru tipleriyle karşılaşan öğrenciler için oldukça değerlidir.
4. Bilgiler Arasında Neden-Sonuç İlişkisi Kurun
Özellikle sosyal bilimlerde ve fen derslerinde neden-sonuç bağlantıları kurmak öğrenmeyi kolaylaştırır.
Örneğin tarihte bir olayın tarihini tek başına ezberlemek yerine:
Neden → Olay → Gelişme → Sonuç
şeklinde düşünün.
Bir olayın neden gerçekleştiğini anlarsanız tarih bilgisini hatırlamak da kolaylaşabilir.
Aynı durum günlük yaşamda da geçerlidir.
Bir olayın yalnızca sonucunu bilmek yerine, o sonuca hangi süreçlerin yol açtığını anlamak daha güçlü bir öğrenme oluşturur.
5. Bilgiyi Günlük Hayatla Bağlayın
Öğrenmenin en güçlü yollarından biri, soyut bilgiyi günlük yaşamla ilişkilendirmektir.
Örneğin matematikte yüzde hesaplarını öğreniyorsanız bunu:
- İndirim hesapları,
- Zam oranları,
- Bütçe planlaması,
- Başarı yüzdeleri
gibi günlük yaşam örnekleriyle ilişkilendirebilirsiniz.
Fizikte kuvvet konusunu öğrenirken çevrenizdeki hareketleri gözlemleyebilirsiniz.
Biyolojide öğrendiğiniz sistemleri kendi günlük yaşamınızdaki süreçlerle ilişkilendirebilirsiniz.
Bu tür bağlantılar sayesinde ders kitabındaki bilgi, gerçek yaşamda karşılığı olan bir bilgiye dönüşür.
6. Kavram Haritalarından Yararlanın
Kavram haritaları, bilgilerin birbirleriyle olan ilişkisini görsel olarak ortaya çıkarmanın etkili yollarından biridir.
Örneğin bir konunun ortasına ana kavramı yazın.
Ardından bu kavramdan alt başlıklara doğru oklar çıkarın.
Örneğin:
HÜCRE
↓
Hücre zarı
↓
Madde alışverişi
↓
Difüzyon – Ozmoz
↓
Yoğunluk farkı
Böyle bir yapı oluşturduğunuzda konunun yalnızca parçalarını değil, parçaların birbirleriyle ilişkisini de görmeye başlarsınız.
Özellikle kapsamlı konuları tekrar ederken kavram haritaları oldukça kullanışlı olabilir.
7. “Benzerlik ve Farklılık” Yöntemini Kullanın
Birbirine benzeyen iki kavramı karşılaştırmak, onları daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir.
Örneğin:
Mitoz – Mayoz
Hız – Sürat
Isı – Sıcaklık
Öznel – Nesnel
gibi kavramları yalnızca ayrı ayrı öğrenmek yerine karşılaştırabilirsiniz.
Kendinize:
- Ortak yönleri neler?
- Farkları neler?
- Hangi durumda birbirleriyle karıştırılabilir?
- Birini diğerinden ayıran temel özellik ne?
sorularını sorun.
Karşılaştırma yapmak, özellikle birbirine benzeyen kavramların karıştırılmasını azaltabilir.
8. Bilgiyi Sorulara Dönüştürün
Ders çalışırken yalnızca cevapları okumak yerine sorular üretin.
Örneğin bir paragrafta:
“Fotosentez bitkilerin ışık enerjisini kullanarak organik madde üretmesini sağlayan süreçtir.”
ifadesini gördünüz.
Bunu hemen ezberlemek yerine:
“Fotosentez nedir?”
“Fotosentez için hangi koşullar gereklidir?”
“Fotosentez sonucunda ne oluşur?”
“Fotosentez ile canlıların enerji ihtiyacı arasında nasıl bir ilişki vardır?”
gibi sorulara dönüştürün.
Böylece zihniniz bilgiyi pasif biçimde almaktan çıkar ve bilgi üzerinde çalışmaya başlar.
9. Konular Arasında Köprü Kurun
Sınavlarda öğrencilerin zorlandığı noktalardan biri, konuların tek tek öğrenilmesine rağmen aralarındaki ilişkinin fark edilmemesidir.
Oysa birçok ders birbirine bağlı konulardan oluşur.
Örneğin matematikte:
Temel kavramlar → Denklem → Fonksiyon → Grafik → Problemler
gibi bir öğrenme zinciri oluşturulabilir.
Bir konuyu öğrenirken:
“Bu konudan sonra hangi konu geliyor?”
ve
“Bu konuyu anlamak ileride hangi konularda işime yarayacak?”
sorularını sormak, öğrenme sürecini daha sistemli hâle getirir.
10. Bir Konuyu Farklı Yollardan Hatırlamaya Çalışın
Bir bilgiyi yalnızca tek bir yöntemle öğrenmek yerine farklı yollarla ilişkilendirmek, o bilgiye ulaşmayı kolaylaştırabilir.
Örneğin bir kavramı:
- Yazabilirsiniz.
- Şema hâline getirebilirsiniz.
- Kendi cümlelerinizle açıklayabilirsiniz.
- Bir örnek verebilirsiniz.
- Başka bir kavramla karşılaştırabilirsiniz.
- Bir soruya dönüştürebilirsiniz.
Böylece aynı bilgi zihninizde farklı bağlantılar kazanır.
Bir bilgiyi hatırlamanın birden fazla yolu olduğunda, sınav sırasında sorunun biçimi değişse bile bilgiye ulaşmanız kolaylaşabilir.
11. “Bunu Bir Çocuğa Anlatır Gibi” Açıklayın
Bir konuyu sadeleştirerek anlatabilmek, konunun temel mantığını kavradığınızı gösteren önemli bir işarettir.
Örneğin karmaşık bir fizik konusunu düşünün.
Konuyu anlatırken sürekli kitaptaki ifadeleri kullanıyorsanız bilgiyi henüz kendi zihinsel modelinize dönüştürmemiş olabilirsiniz.
Bunun yerine günlük dil kullanarak anlatmayı deneyin.
Kendinize:
“Bunu 10 yaşındaki bir öğrenciye nasıl anlatırdım?”
diye sorun.
Eğer açıklarken sürekli duruyor, kavramları birbirine karıştırıyor veya tanımı tekrar etmek zorunda kalıyorsanız, konuya yeniden dönmeniz gereken noktaları fark edebilirsiniz.
12. Yanlışlarınızı da Birer Bilgi Kaynağı Olarak Görün
Sınav hazırlığında yanlış yapılan sorular yalnızca “yanlışlar” değildir.
Doğru analiz edildiğinde yanlışlar, öğrenme sürecinin önemli parçalarından biri hâline gelir.
Bir soruyu yanlış yaptığınızda sadece doğru cevabı öğrenmeyin.
Şunları sorun:
- Soruyu neden yanlış yaptım?
- Bilgiyi mi bilmiyordum?
- Bildiğim hâlde kullanamadım mı?
- Soruyu yanlış mı okudum?
- İki kavramı mı karıştırdım?
- İşlem hatası mı yaptım?
- Hangi bilgiyle bağlantı kurmam gerekiyordu?
Özellikle “bilgiyi biliyorum ama soruda yapamıyorum” durumlarında bu analiz oldukça önemlidir.
Çünkü sorun bazen bilgi eksikliği değil, bilgiler arasında bağlantı kuramamak olabilir.
13. Ezber Gereken Bilgileri de Anlamlandırın
Elbette eğitim hayatında ezberlenmesi gereken bazı bilgiler vardır.
Formüller, bazı tanımlar, tarih ve kavram bilgileri gibi içeriklerde ezberden yararlanmak gerekebilir.
Ancak burada bile önce anlamaya çalışmak önemlidir.
Örneğin bir formülü doğrudan ezberlemek yerine:
- Formül neyi ifade ediyor?
- Değişkenler ne anlama geliyor?
- Hangi durumlarda kullanılıyor?
- Formülde bir değer değişirse sonuç nasıl etkileniyor?
sorularını cevaplayın.
Anlamlandırılmış bir ezber, rastgele ezberden daha güçlüdür.
14. Bilgiyi Aralıklı Olarak Geri Çağırın
Bir konuyu çalıştıktan sonra sürekli tekrar tekrar okumak yerine kitabı kapatıp bilgiyi zihninizden çağırmaya çalışın.
Örneğin:
Bugün konuyu öğrendiniz.
Akşam kendinize kısa sorular sordunuz.
Ertesi gün ana başlıkları hatırlamaya çalıştınız.
Birkaç gün sonra test çözdünüz.
Bir hafta sonra konuyu yeniden kısa şekilde gözden geçirdiniz.
Bu süreçte amaç yalnızca tekrar okumak değil, bilgiyi zihinden geri çağırmaktır.
Çünkü sınav sırasında yapmanız gereken şey de tam olarak budur: Karşınıza gelen soruya uygun bilgiyi zihninizden çağırmak.
15. Her Konu İçin “Bağlantı Defteri” Oluşturabilirsiniz
Öğrenciler için uygulanabilir bir başka yöntem de ayrı bir “bağlantı defteri” oluşturmaktır.
Her konu için şu başlıkları kullanabilirsiniz:
Konunun adı:
…
Bu konunun temel fikri:
…
Daha önce öğrendiğim hangi konuyla bağlantılı?
…
Bu konudan sonra hangi konu geliyor?
…
Günlük hayatta nerede karşıma çıkıyor?
…
En çok karıştırdığım kavram:
…
Bu konuyu kendi cümlemle nasıl anlatırım?
…
Çözdüğüm sorularda hangi bağlantıyı kullanıyorum?
…
Bu çalışma yöntemi zamanla dersleri birbirinden bağımsız konular olarak değil, birbirine bağlı bir bütün olarak görmenize yardımcı olabilir.
Bilgiyi Bağlamak İçin Kendinize Sorabileceğiniz 10 Soru
Ders çalışırken aşağıdaki soruları kullanabilirsiniz:
- Bu bilgi ne anlama geliyor?
- Neden böyle?
- Daha önce öğrendiğim hangi konuyla bağlantılı?
- Bundan sonra öğreneceğim hangi konuya temel oluşturuyor?
- Günlük hayatta bunun karşılığı nedir?
- Buna benzer hangi kavramlar var?
- Bundan farklı olan ne?
- Bu bilgiyi kendi cümlelerimle nasıl anlatabilirim?
- Bu bilgi bir soruda nasıl kullanılabilir?
- Bu bilgiyi unutmamak için hangi bağlantıyı kurabilirim?
Bu soruların tamamını her konu için kullanmanız gerekmez. Konunun yapısına uygun olan birkaç soruyu seçmeniz yeterlidir.
Sınav Başarısı Sadece Bilgi Miktarıyla İlgili Değildir
Sınav hazırlığında bazen öğrenciler “Ne kadar çok bilgi öğrenirsem o kadar başarılı olurum.” diye düşünür.
Oysa önemli olan yalnızca zihninizde ne kadar bilgi bulunduğu değildir.
Asıl önemli noktalardan biri, ihtiyaç duyduğunuz anda doğru bilgiyi bulup kullanabilmenizdir.
Bir soruyla karşılaştığınızda zihninizde şu süreç gerçekleşebilir:
Soruyu fark et → Konuyu belirle → İlgili bilgiyi hatırla → Benzer bilgileri çağır → Bağlantıyı kur → Uygula → Sonucu kontrol et
Bu nedenle sınav hazırlığında yalnızca bilgi depolamak yerine, bilgiler arasında yollar oluşturmak önemlidir.
Sonuç: Öğrenmek, Bilgileri Birbirine Bağlamaktır
Ezberlemek kısa vadede işe yarıyor gibi görünebilir. Ancak kalıcı öğrenme için bilginin anlamlandırılması ve başka bilgilerle ilişkilendirilmesi büyük önem taşır.
Bir konuyu öğrenirken:
“Bunu nasıl ezberlerim?”
sorusunun yanına mutlaka:
“Bunu neyle ilişkilendirebilirim?”
sorusunu da ekleyin.
Çünkü öğrenme yalnızca bilgiyi zihne yerleştirmek değildir.
Öğrenmek;
bilgiyi anlamak,
bilgiler arasında bağlantılar kurmak,
gerektiğinde o bağlantıları kullanabilmek
ve yeni durumlarda bilgiyi yeniden yapılandırabilmektir.
Bir süre sonra ders çalışırken yalnızca sayfaları doldurmadığınızı fark edeceksiniz. Öğrendiğiniz her yeni bilgi, zihninizde daha önce öğrendiklerinizle birleşmeye başlayacak.
Ve işte o noktada ders çalışmak, yalnızca ezber yapmak olmaktan çıkıp anlamlı bir öğrenme sürecine dönüşecektir.
Unutmayın:
Ezberlediğiniz bilgi size bir cevabı hatırlatabilir. Anladığınız ve ilişkilendirdiğiniz bilgi ise size yeni soruların cevabını bulma gücü kazandırır.